چهارشنبه‌سوری ۱۴۰۳ چه روزی بود؟ تاریخ، رسم‌ها و ایمنی

چهارشنبه‌سوری ۱۴۰۳ شامگاه سه‌شنبه ۲۸ اسفند، برابر با ۱۸ مارس ۲۰۲۵ بود. جشن در شبِ منتهی به آخرین چهارشنبهٔ سال برگزار می‌شود. بنابراین اگر در تقویم چهارشنبه ۲۹ اسفند را دیده‌اید، آن تاریخ روزِ بعد از جشن است. نوروز ۱۴۰۴ هم چند روز بعد در تقویم آغاز شد.

اگر دنبال معنای رسم‌هایی مثل قاشق‌زنی، آجیل مشکل‌گشا یا خواندن «زردی من از تو، سرخی تو از من» هستید، پاسخ در روایت‌های مردمِ شهرهای مختلف است. بعضی رسم‌ها هنوز در جمع‌های خانوادگی دیده می‌شوند و بعضی را بیشتر در خاطره‌ها و منابع مردم‌نگاری می‌خوانیم. این راهنما اول تاریخ دقیق را می‌گوید، بعد فرق میان سند تاریخی، باور مردمی و شیوهٔ برگزاری امروزی را روشن می‌کند.

چهارشنبه‌سوری ۱۴۰۳ دقیقاً چه روزی بود؟

برای قرار خانوادگی، تاریخ را با عبارت «سه‌شنبه‌شب» کامل کنید. اگر فقط بگویید «چهارشنبهٔ آخر سال»، ممکن است کسی آن را برای عصر روز بعد یادداشت کند. فرق روزِ تحویل و روز اول فروردین هم در همین سال مهم بود، چون ساعت تحویل در آخرین روز اسفند افتاد.

این تاریخ‌ها برای جشن سال ۱۴۰۳ است. برای سال دیگر از روی همین عدد ۲۸ جلو نروید. آخرین چهارشنبه را در تقویم همان سال پیدا کنید و شبِ سه‌شنبه پیش از آن را بنویسید. اگر برنامه‌ای عمومی اعلام شده، زمان خود برنامه را جدا از تاریخ سنتی جشن بخوانید.

تفاوت روز تحویل سال و روز اول فروردین در راهنمای تاریخ عید نوروز ۱۴۰۴ و ساعت تحویل سال با جزئیات بیشتری آمده است. این دو تاریخ برای برنامهٔ دیدوبازدید هم کاربرد دارند.

چرا به آن چهارشنبه‌سوری می‌گویند؟

«چهارشنبه» به روزی اشاره دارد که شب جشن به آن می‌رسد. برای «سوری»، هم تعبیر وابسته به سرخی و هم تعبیر وابسته به سور و جشن در نوشته‌ها دیده می‌شود. سرخی آتش توضیح می‌دهد چرا تعبیر اول برای بسیاری از مردم آشناست. وجود این دو تعبیر اجازه نمی‌دهد یکی را به‌عنوان تنها معنای قطعی به همهٔ دوره‌ها نسبت بدهیم.

در تاریخ بخارا، نرشخی از «شب سوری» و افروختن آتش پیش از پایان سال در روزگار سامانیان یاد می‌کند. آن گزارش برای سابقهٔ آتش‌افروزی پایان سال مهم است. با این حال، در همان گزارش شرحی از انتخاب چهارشنبه، قاشق‌زنی یا ترتیب امروزی رسم‌ها وجود ندارد. وقتی متن کهن فقط بخشی از ماجرا را ثبت کرده، باید همان بخش را به آن نسبت دهیم.

از همین‌جا می‌شود فرق میان نام یک رسم و شیوهٔ اجرای آن را دید. شکل برگزاری می‌تواند تغییر کند و خانواده‌ای همچنان نام قدیمی را به کار ببرد. واژه‌ها نشانی برای پیدا کردن روایت‌ها هستند، اما تعیین نمی‌کنند که در هر شهر دقیقاً چند آتش یا چه خوراکی‌ای بوده است.

آیا چهارشنبه‌سوری از آیین زرتشتی آمده است؟

برخی پژوهشگران به شباهت‌هایی با آیین‌های پایان سال، از جمله همسپتمدم، توجه کرده‌اند. آتش در جشن‌های ایرانی و در آیین زرتشتی جایگاه داشته است. این زمینهٔ مشترک، سندِ برگزاری چهارشنبه‌سوری با همین نام و جزئیات در دورهٔ هخامنشی یا ساسانی نیست. برای روایت دقیق‌تر، آتش‌افروزی قدیمی و انتخاب شب چهارشنبه را دو پرسش جدا بدانید.

جشن سده نمونهٔ شناخته‌شدهٔ دیگری است که با آتش همراه است، اما زمان، زمینه و آداب خودش را دارد. تشابه دو مراسم در افروختن آتش، نشان نمی‌دهد که یکی بی‌واسطه از دیگری به وجود آمده است. دربارهٔ نسبت دادن جشن به مختار یا روایت‌های مشابه هم بهتر است بگوییم در فرهنگ عامه نقل شده‌اند.

وقتی روایت خانوادگی را یادداشت می‌کنید، شهر یا محله، دوره‌ای که راوی به خاطر می‌آورد و نام محلی رسم را هم ثبت کنید. ممکن است دو روایت متفاوت هر دو برای همان جای خود درست باشند. چنین جزئیاتی از عبارت کلی «از زمان باستان» چیز بیشتری دربارهٔ زندگی مردم می‌گویند.

از رسم قدیمی تا جشن امروز چه چیزهایی تغییر کرده است؟

تاریخچهٔ یک جشن را از روی دو نوع شاهد می‌شود خواند. نوشتهٔ نزدیک به زمان رویداد ممکن است فقط یک آتش‌افروزی را ثبت کرده باشد. خاطره یا گزارش مردم‌نگار از دوره‌ای بعد، از نام محله، خوراکی، جمله‌ها و افراد هم حرف می‌زند. گزارش دوم جزئیات بیشتری دارد، ولی نباید همان جزئیات را به زمان گزارش اول برد.

در دوره‌ای که چند رسم کنار هم انجام می‌شد، بخشی از شب در فضای عمومی و بخشی در خانه می‌گذشت. با تغییر شکل خانه و محله، بعضی کارها مثل رفتن به چند درِ خانه کمتر قابل اجرا شدند. در مقابل، تعریف خاطره، دور هم خوردن یا گفتن جملهٔ آشنا به فضا و ابزار ویژه‌ای احتیاج ندارد و هنوز قابل انتقال است.

رسم‌های چهارشنبه‌سوری چه معنایی داشتند؟

پریدن از روی آتش و خواندن جملهٔ آشنا در بعضی روایت‌ها نمادی از پشت سر گذاشتن رنگ‌پریدگی یا گرفتاری و پیشواز بهار بود. این تعبیر را در حد نماد و زبان مردم بخوانید. آتش نه بیماری را درمان می‌کند و نه برای اجرای رسم لازم است کسی از شعله بپرد. اگر می‌خواهید عبارت قدیمی در جمع بماند، می‌توانید آن را بدون نزدیک شدن به شعله هم بخوانید.

در روایت‌های قاشق‌زنی، ناشناس ماندن بخشی از بازی بود. ظرفی در کار بود و صدای قاشق، به‌جای صدا زدن، خبر می‌داد کسی پشت در است. هدیه همیشه آجیل نبود و می‌توانست خوراکی کوچک دیگری باشد. در یک جمع خانوادگیِ امروز، اجرای کوتاه این بازی در فضای امن از بازسازی رفت‌وآمد شبانه عملی‌تر است.

در فال کوزه به‌جای شکستن ظرف، نشانه‌ای از هر نفر داخل کوزه قرار می‌گرفت و با خواندن شعر یا عبارتی بیرون می‌آمد. کوزه‌شکنی رسم جداگانه‌ای بود و روش‌هایش یکسان نبود. امروز می‌توانید یادآوری آن را با یک ظرف نشکن و چند کاغذ انجام دهید. پرتاب ظرف از بالکن یا پشت‌بام برای رهگذر و همسایه خطر دارد.

آب‌پاشی، پخت آش، روشن کردن آتش در جای بلند یا یادکرد اسپند هم در خاطره‌ها و روایت‌های محلی دیده می‌شوند. فرق مهم این است که نقل یک رسم به معنای توصیه به تکرار آن نیست. برای مثال کسی که بوی دود را تحمل نمی‌کند می‌تواند در همان جمع، بخش دیگری از پذیرایی یا گفت‌وگو را به عهده بگیرد.

برای آجیل مشکل‌گشا هم میان خود خوراکی و شیوهٔ تقسیم آن فرق بگذارید. در یک روایت، اهمیت با نیت و بخشیدن سهم بود. در یک سفرهٔ امروزی ممکن است همان مغزها صرفاً پذیرایی باشند. اگر می‌خواهید برای کودک توضیح دهید، از یک خاطرهٔ مشخص شروع کنید و اجازه دهید خودش بپرسد چرا در خانهٔ دیگری محتویات کاسه فرق دارد.

فال‌گوش در تعریف قدیمی با تعبیر شنیده‌ای کوتاه همراه بود. در بازگویی امروزی می‌شود برای شناخت بازی زبانی، چند جمله روی کاغذ نوشت و میان جمع برداشت. بهتر است کاغذها را از پیش با جمله‌های بی‌آزار آماده کنید تا بازی به گفتن حرف شخصی دربارهٔ مهمان یا پیش‌بینی نتیجهٔ زندگی کسی کشیده نشود.

چه تفاوت‌هایی میان شهرها ثبت شده است؟

در گزارش‌های مردم‌نگاری، در بخش‌هایی از آذربایجان از چند چهارشنبهٔ آخر سال یاد شده است. نام‌ها و تعداد در شهرها و روستاها یکسان نیستند. برای نمونه، در گزارش اردبیل و ارومیه چند چهارشنبه با نام‌های جدا آمده‌اند. این تفاوت درون یک منطقه هم نشان می‌دهد نمی‌شود فهرست یک شهر را برای سراسر کشور قطعی دانست.

برای تبریز، از بازار چهارشنبه و خریدهای مرتبط با آستانهٔ نوروز هم یاد شده است. برای شیراز، بعضی روایت‌ها از حلوای مخصوص و آیین‌های محلی دیگری نام می‌برند. اگر در خانهٔ شما حلوا، آش یا ظرف آجیل همیشه بوده، این تجربه ارزش نقل دارد، حتی اگر در شهری دیگر شکل پذیرایی فرق کند.

در خاطرات تهران قدیم، توپ مروارید در میدان ارگ موضوع چند باور مردمی بود. این نمونه دربارهٔ نوع رابطهٔ مردم با یک مکان شهری است و اجرای آن در زمان حاضر بخشی از جشن عمومی نیست. از این روایت می‌توان برای توضیح تاریخ یک محله استفاده کرد، بدون اینکه به آن خاصیت یا نتیجه‌ای نسبت دهیم.

روایت‌های خراسان و گیلان هم نمونه‌هایی از گره‌گشایی و پیشکش خوراکی ثبت کرده‌اند. اگر شرح آن‌ها را می‌خوانید، نام شهر و نوع رسم را کنار هم نگه دارید. «در بخشی از خراسان» دقیق‌تر از این است که یک شیوه را به همهٔ مردم همان استان نسبت دهیم. برای یک روایت خانوادگی از شهرهای دیگر هم همین دقت را به کار ببرید.

شال‌اندازی هم در بخش‌هایی از آذربایجان، گیلان و زنجان روایت شده است. در شکل‌های قدیمی، شال یا سبدی را از بالای در یا شکافی در بام آویزان می‌کردند و صاحب‌خانه خوراکی یا هدیه‌ای در آن می‌گذاشت. در بعضی جاها این رسم با فال یا خواستگاری هم پیوند داشت.

در نوشتن یک برنامهٔ محله‌ای، عنوان رسم را با شکل اجرای امروز همراه کنید. اگر تنها بخشی از قاشق‌زنی بازآفرینی می‌شود، بنویسید بازی خانوادگی با الهام از قاشق‌زنی است. کسی که به دنبال تجربهٔ قدیمی‌تر می‌گردد با همین توضیح می‌تواند میان نقل رسم و برنامهٔ امروزی انتخاب کند.

چهارشنبه‌سوری در شعر و خاطره چطور دیده می‌شود؟

یکی از نشانه‌های زندهٔ جشن عبارت کوتاه «زردی من از تو، سرخی تو از من» است. کوتاهی و آهنگ جمله کمک کرده که هنگام نقل رسم هم به‌خاطر بماند. هر اشارهٔ ادبی به آتش یا روشنی را نمی‌شود سند چهارشنبه‌سوری دانست. برای نسبت دادن شعری به همین مناسبت، متن و زمینهٔ همان شعر را بررسی کنید.

اگر از بزرگ‌ترها خاطره می‌پرسید، سؤال مشخصی بپرسید: «قاشق‌زنی را در کدام کوچه دیده بودی؟ » یا «در کاسه چه می‌گذاشتند؟ » پاسخ چنین پرسش‌هایی معمولاً از یک تعریف کلی دقیق‌تر است. جای رسم، نوع خوراکی و ترتیب حرکت افراد، روایت را برای کسی که آن شب را ندیده قابل تصور می‌کند.

چطور شب چهارشنبه‌سوری را برای خانواده ایمن‌تر برگزار کنیم؟

برای جمع خانوادگی، گزینهٔ بدون آتش و ترقه را از قبل آماده کنید. قاشق‌زنیِ بازی‌گونه، گفتن خاطرهٔ محله، آماده کردن کاسهٔ آجیل یا یک بازی گروهی در خانه برای کودک هم قابل اجراست. مواد دست‌ساز، وسایل آسیب‌دیده یا وسیلهٔ آتش‌بازی روشن‌نشده را دستکاری نکنید. اگر در فضای عمومی هستید، از محل پرتاب و جمعیتِ نزدیک به آن فاصله بگیرید.

پیش از بیرون رفتن، مسیر برگشت و محل قرار را روشن کنید. اگر در کوچه شلوغی شروع شده، از نقطه‌ای که خروج دشوار دارد دور بمانید و مسیر امداد را اشغال نکنید. بچه‌ها نباید مواد آتش‌بازی را روشن کنند یا کنار دست کسی بایستند که آن‌ها را روشن می‌کند. ظاهر کوچک وسیله لزوماً به معنی گرما و خطر کم نیست.

مواد انفجاری می‌توانند علاوه بر سوختگی به چشم و شنوایی آسیب بزنند و اگر به سمت خودرو، پنجره یا فضای خشک بروند خطر آتش‌سوزی دارند. وقتی یک وسیله در نزدیکی جمع روشن نشده، به سراغش نروید تا ببینید چه اتفاقی افتاده است. اگر برنامه‌ای عمومی دارید، از فاصله و محدوده‌ای که برگزارکننده مشخص کرده عبور نکنید.

قبل از رسیدن مهمان‌ها، جایی را که از دود و سروصدا دورتر است مشخص کنید. اگر هوا برای فردی آزاردهنده شد، بازگشت به همان محل آسان‌تر از پیدا کردن یک نقطهٔ تازه در شلوغی است. در خانه هم ظرف چای داغ، شمع تزئینی و کابل وسایل را دور از راه بازی کودکان بگذارید.

برای کودک، گزینهٔ جایگزین را قبل از شروع سروصدا توضیح دهید. مثلاً می‌توانید در یک جای آرام‌تر قاشق‌زنی را به شکل بازی کوتاه اجرا کنید و برای هر نفر یک هدیهٔ ساده بگذارید. اگر همراهی به دود و صدا حساس است، لازم نیست در جای شلوغ منتظر آغاز برنامه بماند. حیوان خانگی هم بهتر است در فضای امن و آرام و دور از در ورودی بماند.

اگر سوختگی پیش آمد، چه اقدام اولیه‌ای انجام دهیم؟

از محل خطر فاصله بگیرید. سوختگی حرارتی را هرچه زودتر حدود ۲۰ دقیقه زیر آب خنکِ روان بگیرید. یخ، خمیردندان، روغن یا کره روی آن نگذارید. پارچه‌ای را که به پوست چسبیده جدا نکنید. برای آسیب چشم، سوختگی وسیع یا عمیق، درگیری صورت، دشواری تنفس یا وضعیت جدی سریع از اورژانس کمک بگیرید.

زمان تماس را صرف جست‌وجوی درمان خانگی نکنید. اگر کنار فرد دیگری هستید، یکی کمک بگیرد و نفر دوم محل را خلوت کند و دستور نیروهای امدادی را دنبال کند. برای سوختگی نزدیک چشم یا ورود جسم به چشم، دستکاری یا فشار دادن آسیب را بیشتر می‌کند. برای جشن بعدی هم محل دسترسی به آب و راه خروج را قبل از جمع شدن افراد در نظر بگیرید.

برای چهارشنبه‌سوری چه خوراکی‌هایی می‌گذارند؟

آجیل و خشکبار، شیرینی‌های کوچک و گاهی آش از خوراکی‌های آشنا برای این شب‌اند. در برخی خانه‌ها ترکیبی از پسته، بادام، گردو، توت خشک، کشمش و نخودچی در ظرف می‌گذارند. ترکیبِ «مشکل‌گشا» در روایت‌ها به نیت یا آیین تقسیم پیوند دارد و لازم نیست تمام ظرف‌های پذیرایی همین عنوان را داشته باشند.

برای مهمانی کوچک، ترکیب را ساده بگیرید. از یک مغز، یک خشکبار و یک خوراکی ترد شروع کنید و بعد ببینید چیزی کم است یا نه. در صفحهٔ خرید آجیل می‌شود آجیل آماده را با مواد جداگانه مقایسه کرد. اگر پذیرایی شما شیرینی هم دارد، روکش شیرین روی همهٔ مغزها لازم نیست.

کنار آجیل، شام یا آش چه باشد؟

آش رشته برای کسی که می‌خواهد کاسهٔ گرم روی میز بگذارد انتخاب آشنایی است. نعناع‌داغ، کشک و پیازداغ را می‌توانید در ظرف‌های جدا بگذارید تا طعم و مقدار دلخواه هر نفر مشخص بماند. برای جمعی که زمان ورودش یکی نیست، یک غذای اصلی ساده معمولاً راحت‌تر از آماده کردن چند دیس هم‌زمان است.

عدس‌پلو، لوبیاپلو و سبزی‌پلو با ماهی هم گزینه‌های شام‌اند و انتخابشان به رسم خانه بستگی دارد. اگر خانواده برای نوروز سبزی‌پلو با ماهی می‌پزد، می‌تواند برای چهارشنبه‌سوری طعم متفاوتی مثل عدس‌پلو یا آش انتخاب کند. شام نانی هم برای جمعی که دیر می‌رسد راحت‌تر سرو می‌شود.

برای مخلوطی که شیرینی‌اش از توت و کشمش می‌آید، یک مغز بی‌نمک مزه را متعادل نگه می‌دارد. در صفحهٔ قیمت پسته اکبری خام می‌توانید شکل عرضه و اندازهٔ بسته را برای مقدار پذیرایی بسنجید. لازم نیست همهٔ ظرف را با یک نوع مغز پُر کنید.

در نوشیدنی، چای ساده، چای معطر یا سکنجبین بر اساس هوا و سلیقه انتخاب می‌شوند. اگر بیرون سرد است، نوشیدنی گرم را در محل ثابت و دور از مسیر رفت‌وآمد سرو کنید. لذت نوشیدن را با ادعای آرام‌بخشی یا درمان اشتباه نگیرید. شیرینی و نوشیدنی شیرین را هم جدا بگذارید تا مهمان خودش ترکیب را انتخاب کند.

نقل، سوهان، قطاب یا باقلوا را لازم نیست هم‌زمان روی میز بگذارید. یک شیرینی با اندازهٔ کوچک کنار چای و آجیل برای دیدار کوتاه کافی است. اگر ظرف پذیرایی را به جمع می‌برید، موادش را واضح بگویید و ظرف خوراکی دارای مغز را جدا بگذارید. باقی آجیل را در بسته نگه دارید تا برای روز بعد بی‌جهت در معرض هوا نماند.

آش را با اندازهٔ کاسه بسنجید و بعد بر اساس تعداد نفرات تصمیم بگیرید چقدر آماده کنید. با این روش مقدار کشک و پیازداغ هم روشن‌تر می‌شود. اگر می‌خواهید چند نوع شام پیشنهاد دهید، جدا کردن چاشنی‌ها و یک دیس مخلفات ساده از افزودن چاشنی زیاد به همهٔ غذاها کاربردی‌تر است.

چه بازی‌ها و گردهمایی‌هایی به رسم شب نزدیک‌اند؟

برای یک بازی قاشق‌زنی، یک نفر پشت درِ داخل خانه با قاشق به کاسه می‌زند و بقیه حدس می‌زنند چه کسی است. اگر بخواهید هدیه‌ای بگذارید، خوراکی یا یادداشت کوچک کافی است. این بازی برای خانواده‌ای که کودک دارد فرصت خوبی است تا قصهٔ رسم را همان‌جا کوتاه تعریف کند.

گفتن خاطره به شکل بازیِ «در شهر شما چه می‌کردند؟ » برای جمع چندنسلی مناسب است. از هر نفر یک چیز بپرسید: مزهٔ آجیل، شکل ظرف، صدایی که به یاد دارد یا اولین بار که این رسم را دیده است. اگر دو پاسخ فرق داشت، آن تفاوت را به‌عنوان بخشی از داستان محله‌ها نگه دارید.

طناب‌کشی یا بازی گروهی را بعضی جمع‌ها برای سرگرمی انجام می‌دهند. اگر بازی به فضای باز نیاز دارد، جای روشن، بدون وسیلهٔ آتش‌بازی و دور از رفت‌وآمد خودرو انتخاب کنید. در آپارتمان یا جمع کوچک، خواندن شعر و بازی حدس‌زدنی ساده‌تر از بازی‌های پرتحرک است و به محل خاصی احتیاج ندارد.

برای جشن کجا برویم و چه چیز را از قبل بررسی کنیم؟

اگر هدف دیدن رسم‌های محلی است، دعوتِ یک خانواده یا برنامه‌ای که میزبان و محل مشخص دارد قابل پیش‌بینی‌تر است. اگر برای برنامهٔ عمومی بیرون می‌روید، زمان اعلامی همان برنامه، مسیر رفت و برگشت و دسترسی کودک یا سالمند را بررسی کنید. گزارش‌های تاریخی به شما نمی‌گویند که پارک یا محله‌ای امروز حتماً برنامه دارد.

برای یک جمع خانگی، اول جا و وقت را مشخص کنید و بعد تعداد خوراکی‌ها را انتخاب کنید. میز کوچک با ظرف‌های قابل جابه‌جایی جلوی ازدحام دور یک نقطه را می‌گیرد. اگر قرار است بیرون هم بروید، پیش از آن دور هم بنشینید تا خوردن یا بازی کردن به مسیر شلوغ منتقل نشود.

اگر برنامهٔ عمومی تأییدشده پیدا نکردید، دورهمی کوچک یا دیدار با خویشاوندان هم امکان اجرای بخش فرهنگی جشن را می‌دهد. یک ظرف پذیرایی آماده کنید و پیش از شام دربارهٔ یک رسم گفت‌وگو کنید. اگر وقت کم است، همان بخش کوتاه را انجام دهید و از قبل به مهمان‌ها بگویید شکل برنامه چیست تا کسی منتظر آتش‌بازی یا حرکت دسته‌جمعی نماند.

برای ثبت عکس از رسم، جایی ثابت دور از رفت‌وآمد انتخاب کنید. نزدیک شدن برای قاب بهتر ارزش آسیب را ندارد. اگر بچه‌ها می‌خواهند عکس بگیرند، یک فعالیت بدون شعله مثل چیدن ظرف آجیل یا نمایش قاشق‌زنی برایشان ترتیب دهید. بعداً کنار عکس بنویسید کدام رسم را در خانه اجرا کردید و کدام را فقط شنیده‌اید.

اگر قصد دارید برنامهٔ شب‌های آخر اسفند را از قبل ببندید، راهنمای ایده‌های شام شب عید نوروز به انتخاب شامِ جدا از پذیرایی چهارشنبه‌سوری کمک می‌کند. به این شکل لازم نیست یک منو را برای هر دو شب تکرار کنید.